شناخت نسبت به اسلام ناب و معارف آن در پايين‌ترين سطح خود قرار داده بود . اعتراف گروهى از مردم شام نزد سفّاح - مبنى بر اينكه ما تاكنون نمىدانستيم رسول خدا صلى الله عليه و آله بجز بنىاميّه ، خويشانى هم دارد تا آن كه شما قيام كرديد و مطلب براى ما آشكار شد - گواه روشنى بر اين حقيقت است . « 1 » اين زمينه‌ها و عوامل ، تهاجم فرهنگى گسترده‌اى را عليه اصول و ارزشهاى اسلامى به دنبال داشت . كشمكش‌هاى علمى و مباحثات و مناظرات پيرامون مسائل اعتقادى موجب پيدايش و نشو و نماى احزاب و گروه‌هاى مذهبى و غير مذهبى از قبيل : كيسانيّه ، زيديّه ، غلات ، مرجئه ، معتزله ، خوارج ، زنادقه و . . . شد . هر گروه براى خود مدرسه و تشكيلاتى داشت و با گروه‌هاى ديگر به مناظره و مجادله مىپرداخت . متأسفانه برخى از گروه‌هاى انحرافى ، حمايتهاى دستگاه خلافت را نيز با خود داشتند . از سوى ديگر ، پيدايش و گسترش روزافزون انديشه‌هاى ناسالم ، عطش فراگيرى فرهنگ و معارف اصيل اسلام را در مسلمانان واقعى بويژه نسل جوان ، افزوده ، زمينه گرايش بيش از پيش آنان را به بيت امامت فراهم مىساخت . اينها همه مسائلى بود كه اين دوران را از نظر فرهنگى در مقايسه با دوران پيشين ، متمايز ساخته ، نهضت علمى بنيادين و گسترده‌اى را از سوى امام صادق عليه السلام ايجاب مىكرد . البته تلاشهاى فرهنگى امام سجاد و امام باقر عليهما السلام در آن شرايط سخت از يك سو ، و اختلافات و كشمكش‌هاى دولتمردان بر سر قدرت از سوى ديگر ، از جمله زمينه‌هاى مهمّى بود كه پيشواى ششم را در جهاد علمى و فرهنگى خود يارى كرد . اينك پس از اين مقدمه ، به فرازهايى از اقدامات و فعّاليت‌هاى علمى ، فرهنگى و تربيتى امام صادق عليه السلام اشاره مىكنيم .

--> ( 1 ) - ر . ك : مروج‌الذهب ، ج 3 ، ص 33 .